نویسنده: سخی بیراملی، پژوهشگر حوزهٔ صحت عامه

مقدمه:

نظام صحی افغانستان پس از سال ۲۰۰۲ میلادی، با وجود چالش‌های عمیق ساختاری، نا امنی های بجا مانده بعد از سه دهه جنگهای‌ داخلی که سبب از بین رفتن ساختارهای سکتور صحی شده بودند و محدودیت‌های بی نهایت زیاد اقتصادی، با حمایت و توجه گسترده جامعه جهانی در آن سال‌ها، توانست حد اقل دسترسی به خدمات اساسی صحی را برای بخش بزرگی از جمعیت افغانستان فراهم سازد. توسعهِ مراکز صحی ابتدایی، گسترش برنامه خدمات صحی اساسی (BPHS)، آموزش پرسونل صحی، به‌ ویژه قابله‌ها، و بهبود نسبی شاخص‌های صحتِ مادر و کودک؛ از جمله دستاوردهای مهم این دوره به‌شمار میرفت (WHO, 2020؛ World Bank, 2019).

با این حال، پس از تحولات غافلگیر کنندهِ سیاسی سال ۲۰۲۱ و سقوط جمهوری اسلامی افغانستان در آگست همان سال، نظام صحی کشور با یک فروپاشی چند بُعدی مواجه شد. محدودیت‌های گسترده بر آموزش و اشتغال زنان، کاهش جدی و یا حتی قطع کامل کمک‌های بین‌المللی برای سکتور صحت، ضعف قابل حس در مدیریت سکتور صحی و مهاجرت گسترده نیروی انسانی متخصص به بیرون از کشور، همه باعث شدند تا دسترسی مردم، به‌ ویژه زنان و اطفال در مناطق دوردست به خدمات اساسی صحی به‌ شدت کاهش یابد (UNICEF, 2022؛UNDP, 2023).

میتدولوژی و نحوه تهیه تحقیق

این مقاله که بخشی از یک تحقیق شصت‌ صفحه‌ِ که با نظارت دو متخصص بین المللی از دانشگاه بُن در آلمان و دانشگاه سازمان ملل متحد در کشور شاهی بلژیک به عنوان‌ تیزس کارشناسی ارشد در ماه سپتمبر همین سال پذیرفته شده، تهیه شده است که با رویکرد مقایسوی، وضعیت نظام صحی افغانستان و آسیب پذیری زنان در نتیجه آنرا در قبل و بعد از سال ۲۰۲۱ میلادی بررسی می‌کند. این تحقیق با مصاحبه های میدانی با متخصصین بین المللی مرتبط با سکتور صحت افغانستان در ژِنو، سویس، استانبول، ترکیه، بروکسل (کشور شاهی بلژیک) و بُن در آلمان، و همچنان از طریق سرویع آنلاین با دریافت بیست و سه پاسخ از داخل و بیرون از افغانستان در میان ماه های جنوری و سپتمبر سال ۲۰۲۵ تهیه گردیده است.

۱- دسترسی زنان به خدمات صحی قبل و بعد از سال ۲۰۲۱

پیش از سال ۲۰۲۱، دسترسی زنان افغان به خدمات صحی، هرچند همچنان ناکافی، اما روندی رو به بهبود داشت. افزایش تعداد داکتران و قابله‌ های زن، توسعه مراکز صحی و حمایت های دوامدار نهادهای بین‌المللی سبب شده بود که میلیون‌ها زن به خدمات مراقبت‌ های قبل و بعد از ولادت، تنظیم خانواده و واکسیناسیون دسترسی پیدا کنند (WHO, 2019؛ World Bank, 2020).

پس از آگست ۲۰۲۱، محدودیت بر کار داکتران زن، الزامِ داشتن محرم برای مراجعه به مراکز صحی و بسته شدن دانشگاه ها به‌ روی دختران، دسترسی زنان به خدمات صحی را به‌ طور چشمگیر کاهش داده است. در بسیاری از ولایات دور دست و نسبتاً محافظه‌ کار، از جمله ولایاتِ جوزجان، فاریاب، بامیان، قندهار، لوگر، غزنی و فراه، نبود پرسونل صحی زن باعث شده است که  بخش بزرگی از زنان افغان عملاً از خدمات صحی تا حد زیادی محروم گردند (UN Women, 2022؛ Amnesty International, 2023).

۲- مرگ‌ و میر نوزادان قبل و بعد از سال ۲۰۲۱

در دوره پیش از سال ۲۰۲۱، افغانستان با وجود داشتن یکی از بالاترین میزان‌ مرگ‌ و میر نوزادان در جهان، اما باز هم کاهش تدریجی این شاخص را تجربه می‌کرد. بهبود خدمات ولادی، افزایش قابله‌ های آموزش‌ دیده در مناطق روستایی و گسترش واکسیناسیون اطفال از عوامل اصلی این روند کاهشی بودند (UNICEF, 2019؛ WHO, 2020).

با این حال، پس از سال ۲۰۲۱، بسته شدن مراکز صحی، کمبود دواهای با کیفیت، کاهش خدمات صحی ویژه مادر و کودک و افزایش فقر گسترده و سوء تغذیه اطفال، سبب شده است که مرگ ‌و میر نوزادان دوباره روند افزایشی به خود بگیرد. نبود یا کمبود برنامه‌ های آموزشی کافی صحی برای خانواده‌ها نیز از عوامل تشدید کننده این بحران محسوب می‌شود (UNICEF, 2022؛ Save the Children, 2023).

۳- وضعیت نیروی  بشری سکتور صحت‌

حتی پیش از سال ۲۰۲۱، افغانستان با کمبود شدید نیروی بشری و متخصص صحی مواجه بود؛ با این حال، برنامه‌های آموزشی و حمایت مالی بین‌المللی باعث شده بودند که تعداد داکتران، نرس‌ها و قابله‌ها به‌تدریج افزایش یابند، هرچند این ارقام تا آخرین روزهای دوره جمهوریت همچنان پایین‌تر از معیارهای پذیرفته‌شدهٔ جهانی باقی مانده بود (WHO, 2018؛ World Bank, 2020).

پس از سال ۲۰۲۱، خروج گسترده داکتران (زن و مرد) از کشور، ممنوعیت آموزش زنان و محدودیت‌ های کاری آنان، منجر به کاهش شدید پرسونل صحی فعال شده است. این وضعیت در ولایات دور دست در مواردی حتی باعث تعطیلی کامل برخی مراکز صحی گردیده است(UNDP, 2023؛ WHO, 2022).

یکی از شاخصه های که می‌توان با آن کیفیت صحت یک کشور را سنجید، تعداد پرسونل صحی تقسیم بر ده یا صد هزار نفر نفوس آن می‌باشد. با وجودیکه سازمان جهانی صحت یا (WHO) یک عدد مشخصِ جهانی ثابت برای تعداد پرسونل صحی در هر ۱۰ هزار نفر به‌ عنوان استاندارد قطعی توصیه نمی‌کند، زیرا این عدد بستگی به شرایط هر کشور، نیازهای سلامت ‌و صحت، ترکیب مهارت‌ها و عدالت (مساوات) در دسترسی به خدمات بسیار متفاوت از همدیگر است و به‌ طور رسمی برای برنامه‌ ریزی ملی توصیه نمی‌شود، اما با این وجود، این‌ سازمان حداقل ۲۳۰ پرسونل صحی کلیدی در هر ۱۰۰ هزار نفر را برای ارایه خدمات اساسی و دستیابی به اهداف پایدار سال ۲۰۳۰(SDGs) ضروری می‌داند. این در حالیست ‌که افغانستان حتی‌ پیش از سال ۲۰۲۱ نیز حدود چهار الی پنج داکتر در هر صد هزار نفر داشت و پس از سال ۲۰۲۱ در برخی ولایات این رقم به کمتر از ۲ داکتر در هر صد هزار نفر کاهش یافته است، که چندین برابر پایین‌تر از معیار های جهانی است (WHO, 2022).

۴- مرگ‌ومیر مادران قبل و بعد از سال ۲۰۲۱

افغانستان پیش از سال ۲۰۲۱ نیز یکی از بالاترین میزان‌ مرگ‌ و‌‌ میر مادران در جهان را داشت، اما با وجود این، روند کلی به‌سوی بهبود نسبی در حرکت بود. افزایش ولادت‌های تحت نظر قابله‌های ماهر و دسترسی نسبی به خدمات اضطراری ولادی در این کاهش نقش مهمی داشتند (WHO, 2019؛ UNFPA, 2020).

پس از سال ۲۰۲۱، محدودیت بر کار داکتران زن، کاهش خدمات ولادی و افزایش ولادت‌های خانگی غیر مصون، خطر مرگ مادران را به‌طور قابل‌ توجهی افزایش داده است. بسیاری از زنان به دلیل نبود داکتر زن یا محدودیت‌های رفت‌ و آمد بدون محرم، از مراجعه به مراکز صحی خودداری می‌کنند (UN Women, 2022؛ Human Rights Watch, 2023). این وضعیت تأثیر مستقیم بر مرگ‌ و میر اطفال نیز داشته است؛ به‌ طوری‌که نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال در سال ۲۰۲۱ حدود ۵۶–۵۸ مرگ در هر یک هزار تولد زنده گزارش شده است (UN IGME, 2021).

۵- عوامل اساسی و تشدید کنندهٔ فروپاشی نظام صحی در افغانستان

بسته شدن دانشگاه‌ ها به‌ روی دختران، آیندهٔ نیروی انسانی سکتور صحت و خدمات صحی  افغانستان را به‌ شدت تهدید می‌کند و در میان‌ مدت و حتی دراز مدت منجر به کاهش جدی داکتران و قابله‌های زن خواهد شد. همزمان با این، ضعف مدیریت و سپردن مسئولیت‌های کلیدی سکتور صحت به افراد غیرمسلکی، کارایی نظام صحی را به طور جدی کاهش داده است (UNDP, 2023؛ WHO, 2022).

علاوه بر این، کاهش روز افزون و یا توقف کامل کمک‌های بین‌المللی، به‌ دلیل نبود یک حکومت مورد قبول جامعهٔ جهانی، باعث بسته شدن صدها کلینیک و حتی شفاخانه‌های حوزوی شده است. این وضعیت، همراه با افزایش حوادث طبیعی مانند سیلاب ها و زلزله ها، موجب گسترش بیماری‌های ساری، سوءتغذیه شدید اطفال و کاهش شدید خدمات صحی در مناطق دوردست افغانستان شده است (OCHA, 2023؛ UNICEF, 2022).

۶- جمع‌بندی و پیشنهادها

فروپاشی نظام صحی افغانستان پس از سال ۲۰۲۱ میلادی نتیجه ترکیب پیچیده‌ِ از محدودیت‌های سیاسی، ساختاری و اقتصادی است که بیشترین آسیب را به زنان، کودکان و باشندگان مناطق دوردست وارد کرده است. در نبود اصلاحات بنیادی و همکاری و توجه فوری جامعهٔ جهانی در این عرصه، این وضعیت می‌تواند به یک بحران انسانی پایدار و خطرناک نه تنها برای اینکشور بلکه برای منطقه مبدل شود.

۷- پیشنهادها:

  1. بازگشایی دانشگاه‌ها برای دختران، به‌ ویژه در رشته‌های طبی.
  2. بازگشایی مکاتب دخترانه بعد از صنف ششم.
  3. اجازهٔ کار به داکتران زن بدون شرط محرم.
  4. سپردن مسئولیت‌های مدیریتی و تخنیکی سکتور صحت به افراد مسلکی.
  5. جلب سرمایه‌گذاری های داخلی و خارجی در ایجاد و تقویت مراکز صحی در مناطق دور دست.
  6. افزایش کمک‌های بین‌المللی، به‌ ویژه در بخش صحت زنان و کودکان.

منابع

  1. World Health Organization (WHO). (2018–2022). Afghanistan Health Profile.
  2. World Bank. (2019–2020). Afghanistan Health Sector Review.
  3. UNICEF. (2019–2022). Maternal and Child Health in Afghanistan.
  4. UNFPA. (2020). Maternal Health in Fragile Settings.
  5. UN Women. (2022). Women’s Access to Health Care in Afghanistan.
  6. UNDP. (2023). Afghanistan Human Development Update.
  7. Human Rights Watch. (2023). Health and Human Rights in Afghanistan.
  8. OCHA. (2023). Afghanistan Humanitarian Needs Overview.

جواب دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *